64. MFŁ – ENSEMBLE PEREGRINA AGNIESZKA BUDZIŃSKA – BENNETT

Opis

Program Sacer Nidus (Święte Gniazdo) – Anno Domini 1025 otwieramy utworami ku czci jednej z najważniejszych postaci początków państwa polskiego, mianowicie św. Adalberta-Wojciecha. Polityczno-religijne konsekwencje jego męczeńskiej śmierci znalazły swoje odbicie również w średniowiecznej twórczości, zarówno poetyckiej, jak i muzycznej. Krótko po kanonizacji praskiego biskupa, powstaje sekwencja Annua recolamus, wzmiankująca również przyjaznego Polsce cesarza Ottona III. Najprawdopodobniej to on sam zadbał o natychmiastowe uczczenie zamordowanego przyjaciela, zlecając napisanie nowego utworu ku jego czci. Utwór ten zachował się w rękopisie z roku ca. 1001 z Reichenau, ośrodka ściśle związanego z dynastią ottońską. W odczytaniu neumatycznego zapisu melodii Annua recolamus (a jest to zapis wskazujący relacje wysokości poszczególnych dźwięków jedynie w dużym przybliżeniu) posłużyła wzmianka skryby, który zanotował nazwę utworu, na którym sekwencja ta się wzorowała. Okazała się nim znana sekwencja Mater autorstwa Notkera Balbulusa ze szwajcarskiego Sankt Gallen, której melodię szczęśliwie znamy z późniejszych przekazów rękopiśmiennych. Sekwencja ta jest dla kultury polskiej niezwykle ważna, ponieważ w jej tekście właśnie odnajdujemy po raz pierwszy nazwę naszego państwa – Polania.

W Gnieźnie odnajdujemy sekwencję Hac festa die tota – spisaną prawdopodobnie po roku 1090 i najstarszą z repertuaru ponad 140 sekwencji poświęconych Adalbertowi, powstałych w Polsce, w Czechach czy na Węgrzech. Ku czci samego Wojciecha jeszcze do początków wieku XVI powstają oficja, hymny i wersety allelujatyczne, śpiewane w Gnieźnie, Poznaniu, Wrocławiu, Krakowie i wielu innych miejscach celebrujących liturgię męczennika. Większość utworów w naszym programie wspomina ponadto zarówno Ottona III, jak i Bolesława Chrobrego, podkreślając jakże istotną dla rozwoju państwa polskiego rolę obu tych postaci.

Miejsce i czas powstania wielu z tych kompozycji są jednak niezwykle sporne. Nie inaczej jest w przypadku najstarszej pieśni w języku polskim – Bogurodzicy. Datowanie jej dwóch pierwszych zwrotek obejmuje w bogatej literaturze przedmiotu okres kilku stuleci, od wieku X (ze słynną acz nieprawdziwą teorią opowiadającą się za autorstwem samego św. Wojciecha) po koniec wieku XIV, i jest powodem nie milknących sporów. Równie problematyczna jest proweniencja tego utworu – od wielkopolskiej Kcyni, gdzie odnaleziony został najstarszy przekaz tej pieśni z początku XV wieku, lub samego Gniezna, po kręgi dworu Władysława Jagiełły w Krakowie. Obeznanego z polskim dziedzictwem muzycznym słuchacza zaskoczy zapewne nie tylko, skonsultowana z badaczami języka staropolskiego propozycja XIII-wiecznej wymowy Bogurodzicy, lecz również wzbogacone polifonią fragmenty tej zanotowanej jednogłosowo pieśni. Pozwoliliśmy tu sobie na swobodne odczytanie partytury, proponując podkreślenie kolektywnego momentu wyrażania wiary na inwokacjach „Maria”, „Kyrieleyson” i „Bożycze” w prostej, archaicznej polifonii.

W millenijnym programie koronacji pierwszego władcy Polski nie może zabraknąć utworów związanych z doniosłymi wydarzeniami roku 1025. Zaprezentujemy tu kompozycje prawdopodobnie towarzyszące uroczystościom koronacyjnym Bolesława Chrobrego, jak otwierające obrzędy responsorium Ecce mitto z wersetem Israel si me audieris z przepięknym tekstem o opiekuńczych skrzydłach anioła mającego zawsze kroczyć przed królem i roztoczyć nad nim opiekę, czy antyfonę Unxerunt Salomonem traktującą o namaszczeniu władcy. Laudes regiae to litanijny solemny śpiew wykonywany podczas obrzędów koronacji cesarskich, królewskich czy papieskich, z refrenowym zawołaniem Christus vincit Christus regnat Christus imperat (Chrystus Wodzem, Chrystus Królem, Chrystus Władcą) oraz suplikacjami do poszczególnych świętych. Rekonstrukcja tych śpiewów, które mogły zabrzmieć podczas koronacji Bolesława Chrobrego, powstała na podstawie zapisu nutowego ze wspomnianego już rękopisu z Reichenau, w którym widnieją laudes regiae ottońskie. Najprawdopodobniej w roku 1025 odbyła się również koronacja Mieszka II. Wnioskujemy o tym z listu szwabskiej księżnej Matyldy do syna Chrobrego, umieszczonego w rękopisie wysłanym do Polski w roku 1026. W rękopisie tym znajduje się jedyny utwór muzyczny, mianowicie sekwencja Ad celebres rex celice z neumami. Kompozycja ta jest najprawdopodobniej najstarszym znanym zapisem muzycznym, jaki znalazł się na terenie Polski, a tym samym prawdopodobnie jednym z najstarszych utworów liturgicznych znanych i być może śpiewanych w naszym kraju na początku XI wieku.

Szczególnym momentem programu jest bez wątpienia zrekonstruowana carmen lugubre na śmierć Bolesława Chrobrego z „Kroniki“ Galla Anonima – Omnis etas omnis sexus. Jest to lament upersonifikowanej Polski – wdowy, wzywającej „ludzi wszelkiego wieku, płci i stanu“ do powszechnej żałoby po wielkim władcy. Pieśni towarzyszy akompaniament harfy romańskiej oraz fideli, które usłyszeć można również w pozostałych improwizacjach instrumentalnych. /Agnieszka Budzińska-Bennett/

ENSEMBLE PEREGRINA
Zespół założony w roku 1997 w Bazylei i kierowany przez polską wokalistkę i muzykologa, Agnieszkę Budzińską-Bennett, koncentruje swoje zainteresowania na świeckiej i religijnej muzyce europejskiej z okresu od IX do XV wieku. Główny obszar badawczej i artystycznej działalności zespołu to wczesna polifonia i monodia. Celem śpiewających w ensemble Peregrina wokalistek jest poszukiwanie repertuarów mniej znanych, tworzących zaskakująco oryginalny kontrapunkt dla repertuaru uznawanego za „klasyczny”. Styl interpretatorski Peregriny kształtuje się na bazie analizy oryginalnych źródeł i traktatów oraz w oparciu o najnowsze badania muzykologiczne i historyczne. Zespół stara się zbliżyć jak najbardziej do praktyki wykonawczej, której obraz wyłania się z przekazów źródłowych, ale nie rezygnuje z poszukiwania stylu, w którym w sposób naturalny przemawiać będzie do dzisiejszych słuchaczy.
Każdy z siedemnastu albumów Peregriny spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem przez międzynarodową krytykę. Płyty zespołu otrzymały wiele prestiżowych nagród (m. in. ECHO-KLASSIK 2009, International Classical Music Award ICMA 2019, 5 Diapason) i nominacji (Fryderyk, ICMA). W zeszłym roku ukazał się trzypłytowy box z kompletny nagraniem muzyki z XV-wiecznego Kodeksu Krasińskich (Raumklang 2024) oraz cross-over album Laeta mundus – Echa XV-wiecznego Krakowa (Anaklasis/PWM 2024) z Adamem Bałdychem (skrzypce) i Michałem Górczyńskim (klarnet kontrabasowy). Ensemble wystąpił na licznych prestiżowych festiwalach w całej Europie (np. Lucerne Festival, Misteria Paschalia, Festival Oude Muziek) oraz trzykrotnie w USA.
Nazwa peregrina – wędrowczyni – odnosi się do sposobu, w jaki w średniowieczu następowało rozprzestrzenianie się trendów estetycznych, ale wyraża także nastawienie członkiń zespołu, które w podróżach widzą jeden z czynników kształtujących ich wrażliwość i kreatywność. Muzycy Peregriny – pochodzący z Polski, Szwajcarii, Francji oraz Finlandii – starają się tworzyć całość, która czerpie w harmonijny sposób z różnych tradycji, z jakich się wywodzą, odnajdując w nich liczne związki i wzajemne inspiracje.